Jesteś tutaj: strona główna > krzeszów


pdf drukuj

Sanktuarium Maryjne w Krzeszowie

POCYSTERSKIE OPACTWO W KRZESZOWIE

 

Pocysterskie opactwo w Krzeszowie swymi początkami sięga 1242 roku. W tym to czasie księżna Anna wdowa po księciu Henryku II Pobożnym, ufundowała klasztor dla sprowadzonych z Czech benedyktynów. Misja benedyktynów w Krzeszowie trwała krótko, niespełna pięćdziesiąt lat. W 1292 roku opactwo przejął od benedyktynów książę świdnicko-jaworski Bolko I, wnuk księcia Henryka II, który oddał je cystersom z Henrykowa. Cystersi sprawili, że opactwo już w średniowieczu rozwinęło się wspaniale, stając się ważnym miejscem życia zakonnego oraz ważnym ośrodkiem intelektualnym i gospodarczym dla całego Śląska. Przyczynił się też do tego rozwijany i pielęgnowany przez wieki kult Matki Bożej Łaskawej, do której pielgrzymowały rzesze ludzi. Szczególny rozkwit przeżyło opactwo krzeszowskie w okresie bez mała stu lat, na przełomie XVII i w XVIII w. To za czasów ówczesnych opatów krzeszowskich, Bernarda Rosy i Innocentego Fritscha, nastąpiły niezwykłe zmiany w strukturze materialnej i duchowej opactwa. Wówczas to w wyniku bezprecedensowej działalności budowlanej powstało monumentalne barokowe założenie architektoniczne, jedno z najwybitniejszych dzieł okresu kontrreformacji na Śląsku. W skład powstałego wówczas i zachowanego do dziś zespołu opackiego weszły: – dwa monumentalne kościoły: kościół klasztorny pw. Wniebowzięcia NMP, z przylegającym do niego unikalnym Mauzoleum Piastów i kaplicą Marii Magdaleny z Grobem Pańskim oraz jedyny w swoim rodzaju kościół bracki noszący wezwanie św. Józefa; – w bezpośrednim sąsiedztwie kościołów znajdują się: okazały klasztor i dom gościnny, zwany również domem opata; – w niedużej odległości od obiektów kościelno-klasztornych zlokalizowane zostały 32 stacje tzw. Kalwarii krzeszowskiej, której stacje wychodzą poza obszar zwartej zabudowy Krzeszowa; – do zespołu należą również: znajdująca się w pewnej odległości kaplica Betlejem i stojący obok niej, usytuowany na środku niewielkiego stawu, drewniany pawilon, który jest jedyną tego typu budowlą w Europie Środkowej. Kościół klasztorny pw. Wniebowzięcia NMP, noszący też wezwanie Łaski Matki Bożej, wzniesiony został w latach 1728-1730 w miejscu rozebranej wcześniej gotyckiej świątyni klasztornej. Nowy kościół to ścienno-filarowe założenie jednonawowe z transeptem i wydzielonym prezbiterium, nakryte sklepieniami żaglastymi. Ta monumentalna świątynia ostateczny swój kształt zawdzięcza wypływom znanych wówczas w Europie architektów z rodu Dientzenhoferów lub jej kształt zaprojektował budowniczy Christoph Tausch. Dwuwieżowa fasada zachodnia ukształtowana na wklęsło-wypukłej linii odznacza się niezwykłym dynamizmem i bogactwem rzeźbiarskiej dekoracji, której pomysłodawcą był prawdopodobnie rzeźbiarz Ferdynand Maksymilian Brokoff, a wykonawcą rzeźbiarz Johann Gode. Dynamiczna struktura architektoniczna dwuwieżowej fasady połączona organicznie zrozbudowanymi formami rzeźbiarskimi, tworzy oryginalny program ideowy dotyczący przekazu Łaski Bożej od Tronu Bożego, poprzez Maryję i grono wybranych świętych postaci do wiernych. Wideowej warstwie w dekoracji fasady wyeksponowane zostały wątki mistyczne. Wnętrze kościoła zdobi ogromna dekoracja malarska autorstwa Jerzego Wilhelma Neunhertza. Tworzy ona wielki cykl malowideł sklepiennych ukończonych w 1735 roku. Tematyka wielowątkowych malowideł zaczerpnięta została przede wszystkim z biblijnych zapowiedzi proroka Izajasza, odnoszących się do Chrystusa – Emmanuela. Wiele wątków odwołuje się do wydarzeń osadzonych w historii biblijnej oraz z dziejów zakonu, dla którego centralną postacią był św. Bernard z Clairvaux. Nadzwyczaj bogate jest wyposażenie wnętrza kościoła, na które składają się różne obiekty. Są one dziełem rzeźbiarzy Ferdynanda Maksymiliana Brokoffa i Antoniego Dorasila, Antoniego Lachela oraz malarzy Piotra Brandla, Michaela Willmanna, Johana Schefflera. Wśród tych wielkich artystów są autorzy monumentalnego ołtarza głównego, w który wkomponowano czczony od wieków obraz Matki Bożej Łaskawej. We wnętrzu zwracają uwagę wysokiej klasy rzeźbiarskiej stalle zakonne, ambona i wiele ołtarzy bocznych z figurą Emmanuela w jednym z nich. Dopełnienie wystroju wnętrza kościoła stanowią największe na Śląsku barokowe organy – dzieło Michała Englera młodszego, z rozbudowanym rzeźbiarsko prospektem autorstwa Antoniego Dorazila. Znajdująca się w ołtarzu głównym ikona Matki Bożej Łaskawej jest najstarszym tego typu przedstawieniem maryjnym na ziemiach polskich i datowana jest na połowę XIII wieku. Z kultu maryjnego, który od średniowiecza koncentrował się wokół łaskami słynącej ikony Matki Bożej Łaskawej słynęło opactwo krzeszowskie. Już w XIV wieku odnotowany został w tym miejscu intensywny ruch pielgrzymkowy. Na przedłużeniu prezbiterium znajduje się oryginalne, dwuprzęsłowe, sklepione kopułami ibogato dekorowane Mauzoleum Piastów, z zachowanymi do dziś gotyckimi sarkofagami książąt świdnicko-jaworskich: Bolka I i Bolka II. Najwyższej klasy marmoryzacje wnętrza wieńczą freski sklepienne, odwołujące się do historii rodu panującego i historii zakonu. Tu znajduje się również kaplica Marii Magdaleny z wzorowanym na jerozolimskim Grobem Pańskim. W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła klasztornego znajduje się drugi z krzeszowskich kościołów, noszący wezwanie św. Józefa, wzniesiony w latach 1690-1696. Tę jednonawową świątynię z wydzielonym głębokim prezbiterium i wieńcem kaplic biegnących wzdłuż nawy wyróżnia niepowtarzalna dyspozycja przestrzenna wnętrza, stwarzająca niezwykłe możliwości do realizacji wystroju malarskiego. Wykorzystując te możliwości wnętrza zrealizowano olbrzymie, bo składające się z około pięćdziesięciu fresków dzieło malarskie, związane z kultem świętego Józefa, do którego odwoływał się istniejący ruch bracki, rozwijający się żywiołowo na Śląsku po połowie XVII wieku. Autorem tego największego założenia freskowego na północ od Alp, jest najbardziej ceniony na Śląsku malarz barokowy Michael Willmanna. Zespół ponad pięćdziesięciu fresków zachwyca rozmachem i kunsztem artystycznych wizji oraz bogactwem treści teologiczno-biblijnych. W strefie prezbiterialnej kościoła dominuje, ujęta w jakby tryptykową kompozycję scena Pokłonu Trzech Króli. W kaplicach obiegających nawę umieszczone zostały sceny smutków i radości św. Józefa, utrzymane w klimacie rodzajowego malarstwa niderlandzkiego. Do całości założenia należy budynek klasztoru wzniesiony ok. 1662 roku. Klasztor został rozbudowany w latach 1774-1792 o liczące dwadzieścia trzy osie skrzydło południowe, a całe założenie nie zostało nigdy zrealizowane do końca. W klasztorze zasługuje na uwagę zachowana do czasów obecnych biblioteka klasztorna o klasycyzującym wystroju wnętrza. W skład zespołu budynków opactwa wchodzi również późnobarokowy dom gościnny oraz cmentarz klasztorny z barokową Grupą Ukrzyżowania, ogród klasztorny i zabudowania gospodarcze. W pobliżu opactwa, w części wychodzącej poza samą miejscowość, znajduje się złożona z trzydziestu dwóch stacji Kalwaria krzeszowska. Poszczególne stacje kalwarii wybudowano w latach 1677-1678 na polecenie opata Rosy naśladując przy tym z niezwykłą dokładnością pasyjne wzorce jerozolimskie. W pewnej odległości od zabudowań klasztornych, również poza samą miejscowością, znajduje się unikalna kaplica Betlejem, związana z bożonarodzeniowymi tradycjami cystersów. Obok kaplicy pośrodku niewielkiego stawu wznosi się oktogonalny, drewniany pawilon letni, którego wnętrze zdobią freski Jerzego Wilhelma Neunhertza. Freski pawilonu prezentują tak zwany program królewski związany z biblijnymi postaciami królów Dawida i Salomona. W powszechnej ocenie wartość artystyczna wszystkich obiektów krzeszowskich jest naprawdę wyjątkowa. Staje się ona jeszcze bardziej czytelna dzięki ich niewątpliwemu walorowi autentyczności oraz integralności. Stąd pocysterskie opactwo krzeszowskie zostało uznane za pomnik historii Polski. Dodajmy, że jest ono kandydatem do umieszczenia go na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Opr. Ks. Stanisław Szupieńko